Duyên khởi tính không và Đoạn diệt không - Hiểu về chữ "Không" trong Phật giáo giúp bao người hết khổ đau!

 

Hiểu về chữ không trong Phật giáo là khái niệm khiến người ta bối rối và dễ hiểu lầm nhất. Chữ "Không" mang một ý nghĩa rất rõ ràng và chuẩn xác, nếu hiểu lầm, nhẹ thì việc tu dưỡng chệch hướng, nặng thì lạc lối.

 

Loại hiểu lầm đáng sợ nhất chính là "Đoạn diệt không" - nghĩ rằng vạn vật chẳng có gì sất, thế nên chẳng cần quan tâm hay chịu trách nhiệm về bất cứ điều gì.

Đây không phải là Phật giáo, mà là một góc nhìn cực đoan, sai lầm mà Phật giáo luôn kịch liệt phủ nhận. Chữ "Không" chân chính trong Phật giáo được gọi là "Duyên khởi tính không", và đây mới chính là cốt lõi tinh túy nhất. Hôm nay, chúng ta hãy cùng bóc tách hai khái niệm này để hiểu cho tường tận.

 

 

Hãy kể bắt đầu hiểu về chữ không trong Phật giáo bằng một câu chuyện có thật. Có người nọ sau khi đọc một đoạn trong kinh Kim Cương và biết được rằng "vạn pháp đều không", liền bắt đầu buông xuôi tất cả: việc cơ quan không làm, bữa cơm nhà không màng, với lý do "đằng nào mọi thứ cũng là hư không, làm thì cũng có nghĩa lý gì".

Người nhà trách mắng thì anh ta thản nhiên đáp: "Mọi người không hiểu đâu, 'không' nghĩa là không vướng bận phân biệt mà". Cuối cùng, gia đình đành phải tìm đến một vị thầy để cầu cứu. Vị thầy thở dài: "Người này đã hiểu nhầm 'không' thành hư vô mất rồi. Đây đâu phải học Phật, đây chỉ là đang mượn cớ để lười biếng và ích kỷ mà thôi".

 

Sự hiểu lầm này phổ biến vô cùng. Vấn đề nằm ở đâu? Nằm ở cách chúng ta định nghĩa chữ "Không". Chữ "Không" trong Phật giáo không có nghĩa là "không có gì", mà có nghĩa là "không có bản chất độc lập cố định". Nghe thì có vẻ giống nhau, nhưng thực ra khác biệt một trời một vực.

 

Nghĩa là "không có": Đây là chủ nghĩa hư vô thuần túy, cho rằng con người chết đi là hết, nhân quả thiện ác cũng chẳng tồn tại. Kiểu suy nghĩ này dễ đẩy con người vào trạng thái bất chấp hậu quả, sống buông thả vì nghĩ rằng chẳng có gì phải sợ.

 

Nghĩa là "không có bản chất độc lập": Mọi thứ trên đời này vẫn đang hiện hữu đấy, nhưng chúng không tồn tại một cách đơn độc, vĩnh hằng mà luôn cần đến các điều kiện xung quanh.

Chiếc bàn gỗ là một ví dụ, nó "không" ở chỗ nó cần phải có gỗ, có đinh, có công thiết kế của thợ mộc và cần cả người sử dụng - nếu thiếu đi bất kỳ điều kiện nào, chiếc bàn sẽ không tồn tại.

Nhưng bạn không thể vì thế mà bảo chiếc bàn là không có thật. Chiếc bàn rõ ràng là đang ở đó, chỉ là nó được tạo nên từ muôn vàn điều kiện kết hợp lại, chứ không tự dưng từ hư không xuất hiện.

 

 

"Duyên khởi" là quy luật gốc rễ trong Phật giáo. Trong kinh sách có một câu định nghĩa rất nổi tiếng: "Cái này có thì cái kia có, cái này không thì cái kia không".

Hiểu đơn giản là: Mọi sự vật, hiện tượng xuất hiện trên đời đều có nguyên nhân và điều kiện của nó, không có thứ gì tự nhiên trời đất sinh ra mà không vì điều gì cả.

 

Hãy lấy tâm trạng của bạn lúc này ra làm ví dụ. Cảm xúc hiện tại của bạn chính là kết quả của "duyên khởi" - nó phụ thuộc vào việc tối qua bạn ngủ có ngon giấc không, sáng nay ăn gì, đi đường có bị kẹt xe hay không, công việc có trôi chảy không, hay có vừa giận dỗi ai đó không.

Rất nhiều điều kiện nhỏ nhặt như vậy tụ hội lại mới tạo ra "tâm trạng" của bạn ngay lúc này. Và xâu chuỗi sâu hơn, mỗi một điều kiện ấy lại do những nguyên nhân khác tác động nên; cứ truy ngược mãi, chẳng có điều kiện nào là "nguyên nhân đầu tiên đơn độc" cả. Đó chính là duyên khởi.

 

Quy luật này nhắc nhở chúng ta một điều vô cùng thực tế: Không có thứ gì trên đời là cô lập, không có thứ gì là vĩnh viễn không đổi, và cũng chẳng có ai hoàn toàn tự chủ mọi thứ.

Vạn vật đều sinh ra từ mối liên kết và luôn biến đổi không ngừng trong mối liên kết ấy. Đạo lý này ngẫm kỹ thì vô cùng sâu sắc, lại rất gần gũi với cuộc sống - vì mọi thứ đều có điều kiện để hình thành, nên nếu chúng ta thay đổi các điều kiện đó, kết quả chắc chắn sẽ chuyển biến theo chiều hướng khác.

 

 

Khi đã hiểu về "duyên khởi", việc nắm bắt "tính không" sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Chữ "Tính" ở đây chỉ bản chất tự thân - nghĩa là một thứ có sẵn tự bên trong, không cần dựa dẫm vào bất cứ ai hay bất cứ điều gì khác.

 

"Tính không" nghĩa là: Mọi thứ sinh ra từ duyên khởi đều không có cái bản chất độc lập tự thân ấy. Tại sao? Vì chúng đều do các điều kiện khác chắp vá, dung hợp lại mà thành. Thiếu các điều kiện ấy thì sự vật tan rã, cho nên chúng không có một cái "tôi" độc lập nào cả.

 

Không có bản chất độc lập không có nghĩa là nó không tồn tại. Nhiều người rất hay bị nhầm lẫn ở điểm này. Giống như tờ giấy bạn đang cầm trên tay: nó cần có cây xanh, ánh nắng, nguồn nước, cần bàn tay người thợ và máy móc nhà máy.

Nó không có "tự tính" độc lập, nhưng bạn không thể vì thế mà nói tờ giấy không có thật. Tờ giấy rõ ràng là đang ở đó, chỉ là sự hiện hữu của nó luôn cần dựa vào các điều kiện xung quanh mà thôi.

 

Mọi hiện tượng đều do duyên khởi mà thành, nên đều không có bản chất cố định; vì không cố định nên chúng có thể uyển chuyển thay đổi; và ngay cả cái lý lẽ "không có bản chất cố định" này cũng chỉ là một phương tiện để hiểu, chứ bản thân nó cũng không phải là một thực thể cứng nhắc nào cả.

 

Nghe có vẻ hơi vòng vèo đúng không? Quả thực là vậy. Nhưng sự vòng vèo này là cần thiết, bởi vì sự thật của cuộc sống vốn muôn hình vạn trạng, không thể chỉ dùng dăm ba câu chữ đơn giản để gom gọn lại ngay được.

 

 

Vì sao lại xuất hiện kiểu hiểu lầm gọi là "đoạn diệt không"? Ấy là vì người ta vội vã cắt nghĩa chữ "Không" chỉ đơn giản là "không có gì hết", rồi bấu víu lấy kết luận cụt lủn đó để ngừng suy nghĩ.

 

Những người rơi vào cái bẫy này thường có hai thái độ cực đoan. Một là kiểu "sao cũng được, mặc kệ đời": Đã chẳng có gì thì tôi thích làm gì cũng được, thậm chí làm chuyện trái đạo đức cũng chẳng sao vì làm gì có nhân quả. Đây là cách họ mượn chữ "Không" làm lá bùa hộ mệnh cho sự bừa bãi của mình.

Hai là kiểu "chẳng cần cố gắng nữa": Đã là không thì mọi nỗ lực đều vô nghĩa, thà nằm yên một chỗ chẳng làm gì cả. Đây là cách họ dùng chữ "Không" để bao biện cho sự lười nhác.

 

Điểm nguy hiểm nhất là gì? Bề ngoài họ tưởng mình đã đắc đạo lý nhà Phật, nhưng thực chất cái tôi ích kỷ bên trong chẳng hề suy suyển. Người mang tư tưởng đoạn diệt không, sâu thẳm trong lòng vẫn giữ nguyên vẹn một cái tôi đang nghênh ngang cho rằng mọi thứ vô nghĩa.

Cái tôi ấy chẳng những không nhỏ đi mà đôi khi còn phình to hơn, vì nó đã vớ được một vỏ bọc mang tên "triết lý Phật pháp" để tự biện minh cho lối sống buông thả của mình.

 

Ngay từ thời Đức Phật còn tại thế, Ngài đã phản đối tư tưởng này kịch liệt nhất. Khi giảng về chữ "Không", Đức Phật luôn đi kèm với giáo lý "Vô ngã" - nghĩa là không có một cái "tôi" cố định và bất biến.

Vô ngã không có nghĩa là bạn không tồn tại, mà là bạn không phải là một thực thể độc lập đứng ngoài mọi quy luật. Phải đặt hai yếu tố này cạnh nhau thì mới là một góc nhìn trọn vẹn.

 

Thấu hiểu rằng vạn vật vốn rỗng không, biến ảo khôn lường thì đó là chân không nhưng chính trên nền tảng vô thường ấy, ta vẫn sống trọn vẹn, làm những điều tử tế, vun đắp những giá trị tốt đẹp cho đời, đó chính là diệu hữu.

 

Chân không giúp chúng ta học cách buông bỏ bớt sự chấp trước, kìm nén: Không bám víu vào được mất, không quá đau khổ khi mất đi thứ mình thích, bởi vì vạn vật sinh ra vốn dĩ luôn đổi thay. Khi thành công không quá kiêu ngạo, lúc thất bại cũng đừng vội tuyệt vọng. Người đổi thay, cảnh đổi thay, mọi thứ đều trôi chảy không ngừng.

 

Diệu hữu lại nhắc nhở ta phải sống hết mình, chân thành và tử tế: Dù vạn vật là vô thường, nhưng luật nhân quả chưa từng sai sót. Gieo điều tiêu cực ắt nhận trái đắng, làm việc thiện lành gặt hái quả ngọt. Quy luật ấy không vì hai chữ "Không" mà biến mất. Người thực sự hiểu về tính không sẽ càng trân trọng từng phút giây hiện tại để làm việc thiện, bởi họ biết rõ nhân quả là chân thật và luôn hiện hữu.

 

Nhờ biết rằng vạn vật không cứng nhắc, nên từng suy nghĩ, từng tâm niệm của chúng ta đều có khả năng chuyển hóa và làm cho trong sạch trở lại. Nếu tâm trí của bạn là một khối bê tông đặc quánh, cứng nhắc thì chẳng thể nào sửa đổi được nữa. Chính vì tâm niệm vốn uyển chuyển và linh hoạt theo duyên, chúng ta mới có thể tu dưỡng và làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn mỗi ngày.

 

 

Cách tốt nhất để thấu hiểu "duyên khởi tính không" không phải là ngồi đăm chiêu suy nghĩ lý thuyết cao siêu, mà là quan sát chính bản thân mình trong những tình huống rất đời thường.

 

Ví dụ, hôm nay tự dưng bạn cảm thấy rất bực bội, hãy thử tìm một góc yên tĩnh và tự hỏi lòng mình: Vì sao mình lại cáu kỉnh? Là vì chuyện công việc không vừa ý. Chính xác là điều gì trong công việc làm mình khó chịu? Là vì sếp không đánh giá đúng năng lực của mình. Tại sao việc sếp đánh giá thế lại làm mình bực? Vì mình khao khát được công nhận. Vậy cái nhu cầu muốn được công nhận ấy là một thứ cố định hay chỉ là cảm xúc sinh ra tùy lúc?

 

Cứ đặt câu hỏi lùi dần từng lớp như thế, bạn sẽ chạm đến một câu hỏi cốt lõi: Cảm giác bức bối đó có phải là thứ tồn tại vĩnh viễn không, hay nó cũng chỉ đến rồi đi theo từng hoàn cảnh?

 

Phương pháp quan sát này trong Phật giáo gọi là quán chiếu". Đến một lúc nào đó, bạn sẽ nhận ra rằng chẳng có cảm xúc phiền muộn nào là vĩnh viễn cả, chúng chỉ đến khi có đủ điều kiện và rồi cũng tự tan đi khi hoàn cảnh thay đổi. Khoảnh khắc nhận ra điều đó chính là khởi đầu của trí tuệ.

 

Trí tuệ ấy không phải là những trang sách triết học khô khan, mà là sự nhẹ nhõm thực sự của thân và tâm. Khi bạn thực sự nhìn thấu điều đó, những gánh nặng đè nặng trong lòng sẽ tự khắc buông xuống, bởi vì bạn hiểu rằng chẳng có gì trên đời này đáng để ta phải bám chấp, khổ sở đến thế. Trải nghiệm ấy chỉ có thể cảm nhận trọn vẹn khi bạn tự mình thực hành mà thôi.