“Đời là bể KHỔ”, không có ai được trọn vẹn - Vì sao Đức Phật lại đưa ra kết luận BI QUAN đến vậy?

Bài học đầu tiên của Phật giáo mà nhiều người thường nghe đến chính là: "Đời là bể khổ". Chỉ vừa nghe qua, không ít người đã chau mày: "Bi quan quá vậy? Cuộc đời này rõ ràng có niềm vui, có tình yêu, có thành tựu, có mỹ vị nhân gian và cảnh sắc tươi đẹp, sao lại có thể nói đời là bể khổ''.

 

Sau đó, có người giải thích rằng: Cái "khổ" mà Đức Phật nói không phải là nỗi đau đớn, mà là một khái niệm triết học, đại diện cho sự không trọn vẹn, không viên mãn."

Lời giải thích này đúng, nhưng lại quá đậm chất học thuật, khiến người bình thường nghe xong vẫn cảm thấy như đang chơi trò đố chữ. Thực ra, để thấu hiểu chữ "khổ" này, cách tốt nhất không phải là tra từ điển, mà là quay lại bối cảnh nơi Đức Phật lần đầu tiên đưa ra kết luận đó.

 

 

Trước khi xuất gia, Đức Phật là Thái tử Tất Đạt Đa, sống cuộc đời nhung lụa, gấm vóc. Một ngày nọ, khi rời khỏi cung điện, lần đầu tiên ngài nhìn thấy người già, người bệnh và người chết.

Ngài hỏi những người xung quanh: "Con người rồi ai cũng sẽ già đi như vậy sao? Con người sẽ bị bệnh sao? Con người nhất định sẽ chết sao?"

Câu trả lời nhận được đều là "Phải". Ngài thấy như được khai sáng, ngài nhận ra rằng, tất cả những gì mình đang có như tuổi trẻ, sức khỏe, tài sản, địa vị không thứ gì có thể tồn tại mãi mãi, chúng đều sẽ mất đi, không có ngoại lệ.

 

Trải nghiệm này, rất nhiều người trong chúng ta đều đã từng trải qua. Bạn ba mươi tuổi cảm thấy mình tràn đầy sinh lực, đến bốn mươi tuổi lại thấy leo cầu thang bắt đầu hụt hơi. Bạn tưởng rằng cha mẹ mãi mãi khỏe mạnh, nhưng rồi một ngày họ đột nhiên phải nằm viện.

Bạn nghĩ một mối tình có thể đi cùng nhau cả đời, nhưng một ngày nọ lại phát hiện đối phương đã bắt đầu dọn đồ đạc rời đi.

Sự nghiệp mà bạn mất bao năm gây dựng, đôi khi chỉ một biến cố nhỏ cũng khiến nó chao đảo. Đây không phải là những chuyện có thể xảy ra, mà là những chuyện nhất định sẽ xảy ra. Sự khác biệt chỉ là sớm hay muộn.

 

Cái "khổ" mà Đức Phật nói, cốt lõi không phải là "bạn đang trải qua nỗi đau", mà là "tất cả những gì bạn đang trải qua rồi cuối cùng sẽ mất đi".

Sự chắc chắn của cụm từ "cuối cùng sẽ mất đi" chính là nguồn gốc của khổ đau. Bạn đang dùng một bữa cơm ngon, cái khổ không nằm ở hiện tại, mà nằm ở việc bạn biết bữa cơm này rồi sẽ hết.

Bạn đang ôm một người mình yêu thương, cái khổ không nằm ở hiện tại, mà nằm ở việc bạn biết không ai có thể mãi mãi bên nhau.

Bạn đang tận hưởng một cơ thể khỏe mạnh, cái khổ không nằm ở hiện tại, mà nằm ở việc bạn biết cơ thể này đang già đi từng ngày.

 

 

Phật giáo chia nỗi khổ thành các tầng bậc. Tầng thứ nhất rõ ràng nhất gọi là "Khổ khổ" - chính là nỗi đau theo nghĩa đen. Đó là khi ốm đau, bị thương, thất tình, hay mất việc. Tầng khổ này ai cũng từng trải qua, không cần giải thích thêm.

 

Tầng thứ hai gọi là "Hoại khổ" - nỗi đau sinh ra khi những điều tốt đẹp bị hư hao. Bạn được thăng chức, vui vẻ một thời gian rồi bắt đầu lo lắng liệu có giữ được vị trí này không. Bạn mua nhà, hạnh phúc được vài ngày rồi tiền trả góp hàng tháng khiến bạn lo âu. Bạn yêu đương, ngọt ngào được vài năm rồi bắt đầu sợ đối phương thay lòng.

Niềm vui không phải là khổ, nhưng sự hụt hẫng sau khi niềm vui biến mất mới là khổ. Và bạn càng từng hạnh phúc bao nhiêu, khi mất đi lại càng đau khổ bấy nhiêu.

 

Tầng thứ ba gọi là "Hành khổ" - "Hành" có nghĩa là biến đổi. "Hành khổ" là nỗi bất an nảy sinh từ chính sự thật rằng mọi thứ đều đang thay đổi và bạn không thể kiểm soát được điều đó. Bạn ngồi trong nhà, không có chuyện gì xảy ra, nhưng lại cảm thấy bất an. Bạn không nói rõ được tại sao mình bất an, nhưng cứ cảm thấy có gì đó không ổn.

Cái "nỗi bất an mơ hồ" này chính là trải nghiệm của hành khổ. Logic cốt lõi của nó là: bạn bản năng biết rằng mọi thứ đang trôi đi, ngay cả khi lúc này không có chuyện gì xảy ra, thì bản thân sự trôi đi ấy vẫn đang diễn ra.

 

Tầng thứ nhất bạn cảm nhận được ngay. Tầng thứ hai cần bạn phải trải qua những thăng trầm. Tầng thứ ba đòi hỏi bạn phải có sự nhạy bén đủ lớn mới có thể nhận ra.

 

Đức Phật nói đời là bể khổ, không phải là đang đưa ra một phán xét tiêu cực. Ngài đang mô tả một sự thật khách quan giống như khi bạn nói mùa hè sẽ rất nóng là bạn đang mô tả thực tế, chứ không phải đang than vãn.

 

Nhưng nhiều người đem "mô tả thực tế" đánh đồng với "thái độ tiêu cực". Đức Phật nói đời có khổ, điều bạn nghe được lại là "cuộc đời thật tồi tệ". Khoảng cách giữa hai điều này chính là khoảng cách giữa sự thấu hiểu và hiểu lầm.

 

Sau khi nói về "khổ", Đức Phật ngay lập tức chỉ ra nguyên nhân của khổ và phương pháp chấm dứt khổ. Đây chính là "Tứ Diệu Đế" nổi tiếng - Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế.

Ngài không chỉ bảo bạn rằng đời là khổ, mà Ngài đang nói với bạn: tại sao lại khổ, và làm thế nào để không còn khổ nữa. Đáng tiếc thay, nhiều người chỉ ghi nhớ câu đầu tiên.

Nếu coi đời là bể khổ là toàn bộ ý nghĩa của đoạn này, thì quả thực là bi quan. Nhưng nếu coi đó là bước đầu tiên của Tứ Diệu Đế, thì đó là một sự chẩn đoán hết sức tỉnh táo và thực tế. Giống như bác sĩ nói bạn bị bệnh, họ không phải đang dọa bạn, mà đang giúp bạn nhìn nhận rõ tình trạng để rồi từ đó mới bàn đến việc điều trị.

 

 

Có một sự so sánh rất thú vị. Triết gia theo chủ nghĩa Khắc kỷ Epictetus cũng từng nói một câu tương tự: Con người không bị quấy rầy bởi chính sự việc, mà bị quấy rầy bởi góc nhìn của họ về sự việc đó. Logic này gần như giống hệt với tư tưởng "khổ đến từ chấp niệm" của Phật giáo.

Hơn hai ngàn năm trước, hai hệ tư tưởng ở Ấn Độ và Hy Lạp, trong điều kiện không hề thông tin liên lạc với nhau, đã độc lập đưa ra những kết luận tương tự: Vấn đề không nằm ở thế giới, mà nằm ở cách bạn nhìn thế giới. Sự trùng hợp này ít nhất cho thấy, phán đoán "đời là bể khổ" không phải là giáo điều của một tôn giáo nào đó, mà là một chân lý mà trí tuệ nhân loại luôn không ngừng chạm đến.

 

Đức Phật nói "đời là bể khổ" không phải để khiến bạn bi quan, mà là để giúp bạn tỉnh táo. Chỉ khi tỉnh táo, bạn mới có thể đưa ra lựa chọn - bạn còn muốn tiếp tục chấp niệm vào những thứ rồi sẽ mất đi kia không? Bạn có thể trải nghiệm trọn vẹn trong khoảnh khắc đang sở hữu, và buông tay thanh thản khi phải mất đi không?

 

Một đệ tử hỏi sư phụ: "Thưa thầy, đời có khổ không?" Sư phụ đáp: "Khổ." Đệ tử lại hỏi: "Vậy đời có vui không?" Sư phụ đáp: "Cũng có." Đệ tử hoang mang: "Vậy rốt cuộc là khổ hay là vui?" Sư phụ trả lời: "Con cảm thấy khổ thì là khổ, thấy vui thì là vui. Khổ và vui đều là thật cả. Nhưng nếu con vì sợ khổ mà không dám vui, thì cuối cùng chỉ còn lại nỗi khổ mà thôi."

 

 

Sau khi thấu hiểu chữ "khổ", câu hỏi quan trọng là: Vậy thì sao?

 

Câu trả lời của Đức Phật không phải là "Vì vậy con phải chịu khổ", mà là "Vì vậy con hãy nhìn rõ xem mình đang chấp niệm vào điều gì, rồi buông tay".

Buông tay không phải là từ bỏ - từ bỏ là tôi không cần nữa, còn buông tay là tôi đã biết, tôi cho phép nó đến, và tôi cũng cho phép nó đi. Buông tay khó hơn từ bỏ rất nhiều, nhưng sự khác biệt nằm ở chỗ người biết buông tay vẫn quan tâm, chỉ là không để những điều mình quan tâm trói buộc chính mình.

 

Bạn yêu một người, bạn cho phép tình yêu đó tồn tại. Người bạn yêu bị bệnh, bạn biết rồi họ sẽ đi, bạn cho phép chuyện đó xảy ra. Bạn quan tâm đến công việc của mình, bạn cho phép công việc này có một ngày sẽ kết thúc.

Sự cho phép này chính là điều mà Phật giáo gọi là "ly khổ" - không phải là không có khổ, mà là giữa bạn và nỗi khổ đã có một khoảng cách. Khổ đến, bạn biết nó đang đến; khổ đi, bạn biết nó đang đi. Bạn đứng ở giữa, không bị nó cuốn trôi. Đó chính là tác dụng mà khoảng cách mang lại.