Bất ngờ về 2 danh xưng của Bồ Tát Quán Thế Âm cực ít người biết

 

 

 

Khi tiếp xúc với kinh Phật, chúng ta thường băn khoăn trước một chi tiết: cùng một vị Bồ Tát, nhưng lúc Ngài được gọi là "Quán Thế Âm", lúc lại được xưng là "Quán Tự Tại". Thực ra, 2 danh xưng này tuy cùng chỉ một vị Bồ Tát, nhưng lại mở ra hai góc nhìn hoàn toàn khác biệt về Ngài.

 

Chữ "Quán Thế Âm" mang ý nghĩa là lắng nghe âm thanh của thế gian, xuất phát từ lời kinh Phổ Môn rằng hễ chúng sinh chịu khổ đau mà nhất tâm gọi tên Ngài, Ngài sẽ lập tức tầm thanh cứu khổ.

 

Danh xưng này đại diện cho hạnh nguyện hướng ngoại của Bồ Tát - đó là sự cứu độ, là việc Ngài sẽ làm gì cho chúng ta. Ngược lại, danh xưng "Quán Tự Tại" trong kinh Bát Nhã lại mô tả cảnh giới nội tâm của chính Ngài: nhờ công phu quán chiếu thâm sâu mà đạt đến sự tự do, tự tại tuyệt đối, không bị vướng mắc bởi muôn pháp.

Nói một cách giản dị, một cái tên hướng về chúng sinh, một cái tên tả thực cảnh giới tu hành. Trong đời sống thường nhật, người ta chuộng gọi "Quán Âm" vì cái tên ấy ngắn gọn, lại mang đến cảm giác chở che, gần gũi với ước vọng cầu bình an của đại chúng.

 

Sự chuyển dịch hình tướng của Ngài từ nam tính trong kinh điển nguyên thủy Ấn Độ sang hình tượng người Mẹ hiền từ tại các nước Á Đông cũng là một nét đẹp mang tính nhân văn.

Bản gốc ở Ấn Độ mô tả Ngài là nam. Nhưng khi sang đến các nước Á Đông (như Việt Nam, Trung Quốc), Ngài dần biến hình thành nữ giới. Lý do rất tâm lý: Văn hóa Á Đông luôn gắn hình ảnh người phụ nữ, người mẹ với sự bao dung, che chở. Để chúng sinh cảm thấy gần gũi, dễ tâm sự, Ngài đã chọn "giao diện" một người mẹ hiền từ, tay cầm cành liễu và bình nước mát.

Sự thay đổi này không nằm ngoài mục đích bản địa hóa tín ngưỡng, bởi trong tâm thức nhân dân, lòng từ bi rộng lớn dễ được cảm nhận nhất qua hình ảnh người mẹ hiền che chở cho đàn con. Nhưng dưới góc nhìn Phật pháp, Ngài đã vượt lên trên mọi giới hạn về giới tính, là một sự hiện diện siêu việt.

 

 

Về nguồn gốc của Ngài, các bản kinh cũng ghi lại nhiều góc nhìn phong phú. Có thuyết nói Ngài là thị giả thân cận bên Đức Phật A Di Đà nơi cõi Cực Lạc, có thuyết lại chỉ ra Ngài vốn đã thành Phật từ vô lượng kiếp trước với danh hiệu Chánh Pháp Minh Như Lai, nhưng vì thương xót chúng sinh nên tự nguyện hiện thân Bồ Tát để thuận tiện cứu độ.

Ngay cả đạo tràng của Ngài tại núi Phổ Đà cũng gắn liền với những huyền thoại mang đậm màu sắc văn hóa, biến một vùng đảo biển hoang sơ thành chốn linh thiêng, nơi lưu dấu bước chân cứu khổ.

 

Sự linh hoạt của Bồ Tát còn thể hiện qua hình tượng ba mươi ba hóa thân khác nhau. Khi chúng sinh cần một bậc trí tuệ, Ngài hiện thân trì kinh, khi cần sự bình yên trước bão giông, Ngài hiện thân cưỡi rồng vượt sóng.

Tất cả những hình tướng ấy, dù đa dạng đến đâu, cũng chỉ để phục vụ cho một lý tưởng duy nhất: ở đâu có khổ đau, ở đó có sự hiển hiện của tình thương.

 

Chính vì lẽ đó, Quán Âm Bồ Tát từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi của một tôn giáo hẹp hòi để trở thành một biểu tượng văn hóa sâu sắc.

3. Quán Thế Âm Bồ Tát và dòng chảy văn hóa