Trí tuệ của người xưa: 10 yếu tố cốt yếu trong việc đọc sách

 

Các bậc hiền triết Trung Hoa cổ đại vốn nổi tiếng với tinh thần hiếu học và sự nghiệp đọc sách sâu rộng. Những tên tuổi như Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử, Đổng Trọng Thư, Hàn Dũ, Tư Mã Quang và Chu Hy đều là những tấm gương sáng ngời về sự tận tụy với học vấn.

Nhiều điển tích còn lưu truyền đến tận ngày nay như chuyện Khổng Tử đọc sách đến mức làm đứt cả dây da buộc sách, chuyện người xưa treo tóc lên xà nhà hay dùng dùi đâm vào đùi để giữ tỉnh táo khi học. Hay những chuyện mượn ánh sáng từ đom đóm, từ tuyết phản chiếu, hay khoét vách tường để đón ánh đèn từ nhà hàng xóm... tất cả đều minh chứng cho tinh thần học tập gian khổ, bền bỉ của người xưa.

Thành công của các bậc hiền triết này không chỉ đến từ sự chăm chỉ, kiên trì, mà còn nhờ vào khả năng đúc kết và tổng hợp những phương pháp, kinh nghiệm đọc sách hiệu quả. 

 

Trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử từng nói: "Người thợ muốn làm tốt công việc của mình thì trước hết phải mài sắc công cụ". Việc đọc sách cũng vậy.

Dù sự chăm chỉ là nền tảng, nhưng chìa khóa thực sự nằm ở cách thức đọc. Để đạt được kết quả ý nghĩa, mỗi người cần phải "mài sắc công cụ" của chính mình trong ngữ cảnh này, "công cụ" chính là các phương pháp đọc sách.

Thông qua việc tìm hiểu quan điểm học thuật của các bậc hiền triết Trung Hoa cổ đại, chúng ta có thể lĩnh hội trí tuệ về cách đọc hiệu quả, khám phá những phương pháp học tập đúng đắn, từ đó đạt được kết quả tốt hơn trên hành trình tri thức của riêng mình. 

 

Tư Mã Quang, một nhà chính trị kiêm sử gia thời Bắc Tống, từng khẳng định rằng mục đích của việc đọc sách chính là để "thấu hiểu Đạo lý và mang lại lợi ích cho nhân dân."

Trong Thư gửi học giả Tiết Tử Lập, ông viết: "Việc học của một kẻ sĩ chẳng lẽ chỉ vì lợi ích cá nhân hay tước vị quan trường sao? Không phải vậy, mục đích là để đạt được một vị thế mà từ đó có thể thực hành Đạo và mang lại lợi ích cho bách tính.

Tại sao quốc gia lại tìm kiếm các bậc học giả? Phải chăng chỉ để ban cho họ ấn tín, bổng lộc, của cải và vinh hiển? Thực chất là để có được trí tuệ của họ tức là Đạo - hầu phục vụ cho nhân dân." 

Tư Mã Quang cho rằng việc đọc sách cần vượt lên trên những tư lợi hẹp hòi, đó phải là sự thấu hiểu những nguyên lý lớn lao của thế giới và nỗ lực mang lại lợi ích cho cộng đồng. Học vấn đòi hỏi cả những tình cảm cao thượng lẫn những hoài bão sâu rộng.

Từ Cán, một văn nhân sống vào thời kỳ chuyển giao giữa nhà Hán và nhà Ngụy, đồng thời là một trong 7 học giả thời Kiến An đã khẳng định rõ ràng: "Chí hướng chính là người thầy của việc học.

Từ Cán nhận định: "Dù có tài năng, nhưng nếu thiếu một chí hướng kiên định thì cũng chẳng thể đạt được thành tựu đáng kể nào. Chí hướng là chủ, còn tài năng là tớ. Người học không nên lo mình thiếu tài, mà chỉ nên lo mình thiếu một chí hướng vững vàng.

Đó là lý do vì sao dù vô số người bắt đầu con đường học vấn, nhưng số người thực sự thành công lại rất ít, vì vậy, người quân tử trước hết phải xác lập được chí hướng của mình."

Tại đây, Từ Cán đề cập đến mối quan hệ cốt yếu giữa chí hướng và tài năng trong quá trình học tập. Ông cho rằng chí hướng đóng vai trò tiên quyết, còn tài năng chỉ là yếu tố thứ yếu.

Có những người sở hữu tài năng thiên bẩm nhưng lại thiếu đi những hoài bão lớn lao và chính vì thế, họ chẳng thể làm nên điều gì đáng kể. Chỉ khi dấn thân vào việc học và kiên trì với quyết tâm không lay chuyển, một người mới có thể đạt được thành công đích thực. 

 

Tuân Tử, một triết gia và nhà giáo dục sống vào cuối thời Chiến Quốc, là một tư tưởng gia lỗi lạc về lý thuyết đọc sách và học tập, nhiều quan điểm của ông đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Trong tác phẩm Khuyến học, Tuân Tử viết: "Người quân tử học rộng và mỗi ngày tự kiểm điểm bản thân, thì trí tuệ sẽ sáng suốt, hành vi sẽ không sai lầm" và "Tích lũy những việc thiện sẽ tạo nên đức hạnh cao thượng, đạt được sự thấu hiểu sâu sắc, từ đó tiến tới cảnh giới của bậc thánh nhân".

Cụm từ tự kiểm điểm bản thân ở đây mang ý nghĩa là tự suy ngẫm và xem xét lại chính mình. Tuân Tử cho rằng, chỉ thông qua việc học hỏi sâu rộng và tự soi xét mỗi ngày, con người mới có thể tích lũy đức hạnh, rèn luyện khả năng nhận định sáng suốt và tránh được những sai lầm.

Quan điểm của ông cho rằng người quân tử cần "học rộng và tự kiểm điểm bản thân mỗi ngày" cho thấy việc tích lũy tri thức chỉ là phương tiện, trong khi mục tiêu cuối cùng chính là bồi đắp phẩm hạnh và xây dựng nhân cách cao đẹp.

Khi đã xác định rõ mục đích của việc học, con người có thể theo đuổi tri thức một cách rộng mở và không ngừng tiến bước. 

 

Khổng Tử, một nhà tư tưởng và giáo dục thời Xuân Thu, đã để lại nhiều nhận định sâu sắc về bản chất của việc học và đọc sách, những tư tưởng vẫn còn giữ nguyên giá trị và tầm ảnh hưởng lớn lao cho đến ngày nay.

Trong sách Luận ngữ, Khổng Tử nhiều lần bàn về việc học, mang đến cho chúng ta những bài học quý giá,  tiêu biểu nhất là tinh thần không cảm thấy xấu hổ khi đặt câu hỏi cho những người có địa vị hoặc kiến ​​thức thấp hơn mình.

Luận ngữ ghi lại một cuộc đối thoại giữa Khổng Tử và học trò Tử Cống. Tử Cống hỏi: "Tại sao Khổng Văn Tử lại được ban thụy hiệu là 'Văn' nghĩa là có học vấn, hiểu biết?"

Khổng Tử đáp: "Ông ấy là người thông minh, hiếu học, và đặc biệt không bao giờ cảm thấy xấu hổ khi hỏi những người có địa vị hoặc học vấn thấp hơn mình, đó chính là lý do ông ấy được gọi là 'Văn'."

Theo Khổng Tử, Khổng Văn Tử đạt được danh hiệu này nhờ sự thông minh, tinh thần ham học hỏi và thái độ khiêm nhường, sẵn sàng cầu thị từ người khác mà không chút mặc cảm hay e ngại.

Trên thực tế, bản thân Khổng Tử là một người vô cùng khiêm tốn, mỗi khi vào Thái miếu, Khổng Tử hỏi về mọi sự, hỏi han cặn kẽ từng chi tiết, một hành động mà ông coi là yêu cầu của lễ (các quy tắc ứng xử đúng đắn).

Hơn nữa, người ta cần phải "học mà không biết chán". Khổng Tử từng nói: "Ghi nhớ những điều đã học, học tập không biết mệt mỏi, dạy bảo người khác không biết chán, đó là những việc ta làm".

Khổng Tử khuyến khích mọi người theo đuổi tri thức với sự tận tâm không ngừng nghỉ và truyền đạt lại cho người khác bằng tinh thần bền bỉ, không mệt mỏi.

Những lời dạy của ông cho thấy thái độ của một cá nhân đối với việc học đóng vai trò quyết định đến hiệu quả và kết quả học tập. Khiêm tốn học hỏi từ người khác và duy trì niềm khao khát tri thức vô tận là những thói quen học tập xuất sắc cùng các đức tính truyền thống mà chúng ta nên tích cực phát huy trong thời đại ngày nay.

 

Đổng Ngộ, một học giả nước Ngụy thời Tam Quốc, đã đưa ra những quan điểm sâu sắc về việc sử dụng thời gian cho việc học.

Theo Tam Quốc chí - Đổng Ngộ truyện, khi có người muốn xin làm học trò, Đổng Ngộ ban đầu từ chối và nói: "Anh hãy đọc đi đọc lại cuốn sách đó một trăm lần đã". Ông giải thích: "Đọc một cuốn sách đến một trăm lần, tự khắc ý nghĩa của nó sẽ hiện ra".

Khi người đó than thở: "Nhưng tôi chẳng có lấy chút thời gian nào cả!", Đổng Ngộ đáp: "Anh hãy tận dụng 'tam dư' (ba khoảng thời gian dư dả)".

Khi được hỏi đó là gì, Đổng Ngộ làm rõ: "Mùa đông là khoảng thời gian dư dả của một năm, ban đêm là khoảng thời gian dư dả của một ngày và những ngày mưa là khoảng thời gian dư dả (khi không thể làm việc ngoài trời)".

Quan điểm về việc học của Đổng Ngu rất đáng để chúng ta suy ngẫm: Thứ nhất, "đọc sách trăm lần, nghĩa tự nó sẽ lộ ra", ông đề cao việc đọc kỹ, đọc đi đọc lại nhiều lần, cho rằng sự thấu hiểu sâu sắc sẽ tự nhiên xuất hiện từ chính sự chuyên cần đó.

Thứ hai, hãy tận dụng "ba khoảng thời gian dư thừa", đây là lời hồi đáp dành cho những ai luôn miệng nói muốn học nhưng lại than không có thời gian.

Đổng Ngu cho rằng mỗi người cần biết nắm bắt và sử dụng thời gian một cách hiệu quả, bằng cách tận dụng những khoảng thời gian "dư thừa" như thời gian cuối năm, cuối ngày, hay thậm chí là những khoảnh khắc ngắn ngủi trong một giờ, chúng ta luôn có thể chắt chiu thời gian để đọc sách. 

 

Đọc sách hay là một khía cạnh thiết yếu của việc đọc sách hiệu quả, vì vậy, chúng ta nên hiểu và vận dụng các yêu cầu cũng như tiêu chuẩn đánh giá để nhận diện những tác phẩm như thế.

Mặc Tử, một nhà tư tưởng thời Chiến Quốc, đã đề xuất một hệ thống gọi là "Tam biểu" (ba tiêu chuẩn đánh giá), rất đáng để chúng ta tham khảo.

Trong chương "Phi mệnh thượng" (thiên thứ 35) của sách Mặc Tử, ông viết: "Vậy nên, bất kỳ luận điểm nào cũng cần được đo lường dựa trên ba tiêu chuẩn." Vậy ba tiêu chuẩn đó là gì?

Mặc Tử giải thích: "Có ba căn cứ để đánh giá các luận điểm: nguồn gốc, cơ sở thực tiễn và tính ứng dụng. Nguồn gốc là gì? Đó là dựa vào hành trạng của các bậc thánh vương thời cổ đại. Cơ sở thực tiễn là gì? Đó là dựa vào những gì tai nghe mắt thấy, những trải nghiệm thực tế của người dân.

Tính ứng dụng là gì? Đó là việc áp dụng vào luật pháp và quản trị, xem xét liệu nó có thực sự mang lại lợi ích cho quốc gia và nhân dân hay không.

Đây chính là những gì ta gọi là 'tam biểu' để đánh giá các luận thuyết."

Nói cách khác, Mặc Tử đưa ra ba tiêu chí để thẩm định tính hợp lý, tính chân thực và giá trị của bất kỳ luận điểm, văn bản hay tác phẩm nào: 

Bằng cách tổng hợp ba yếu tố này bao gồm các tiền lệ, bằng chứng thực nghiệm và kết quả xã hội Mặc Tử đã thiết lập một khuôn khổ để đánh giá tính chân thực và giá trị của các tư tưởng cũng như văn bản.

Ông đúc kết từ kinh nghiệm gián tiếp của các bậc thánh vương thời cổ đại, từ sự quan sát trực tiếp đời sống người dân và từ những kết quả hữu hình trong công cuộc trị quốc.

Những nhận định của Mặc Tử vẫn còn nguyên giá trị đến tận ngày nay, cung cấp một kim chỉ nam hữu ích cho cách chúng ta tiếp cận các văn bản cổ, cũng như cách chọn lọc và đánh giá những tài liệu mà chúng ta đọc. 

 

Chu Hy, một triết gia thời Nam Tống, là một người đọc sách không mệt mỏi và là một học giả nghiêm cẩn, người đã viết rất nhiều về nghệ thuật học tập. Người ta thường bàn luận về việc thế nào là "đọc sách hiệu quả" vậy, phương pháp đọc sách đúng đắn là gì? Theo Chu Hy, đó là việc dồn toàn bộ tâm trí vào văn bản.

Trong tác phẩm Chu Tử Ngữ Loại, ông nhận định: "Khi đọc sách, cần phải như thể 'vùi' mình vào trong sách dù là đi, đứng, ngồi hay nằm, tư tưởng vẫn phải luôn hướng về cuốn sách đó, với quyết tâm đạt được sự thấu hiểu trọn vẹn và sâu sắc.

Dù thế giới bên ngoài có xảy ra chuyện gì, cũng không bận tâm đến, chỉ giữ tâm trí tập trung duy nhất vào cuốn sách, đó mới gọi là biết đọc sách."

Trong bối cảnh này, khái niệm "biết đọc sách" của Chu Hy xoay quanh chữ "tâm", đạt đến trạng thái tập trung tuyệt đối, nơi sự chú tâm luôn kiên định và không gì lay chuyển được trong suốt quá trình đọc.

Nếu tâm trí đặt ở nơi khác, thì dù có nắm trong tay những kỹ thuật đọc sách tinh vi đến đâu cũng đều trở nên vô ích. Chu Hy từng nói rằng: "Ta thường nói rằng trong việc đọc sách cần có 'tam đáo' (ba sự hội tụ): tâm đáo, nhãn đáo và khẩu đáo.

Nếu tâm không đặt vào đó, mắt sẽ chẳng thể quan sát kỹ lưỡng, khi cả tâm và mắt đều thiếu tập trung, người ta chỉ đang đọc suông một cách vô định, như vậy thì không thể ghi nhớ được nội dung, và dù có nhớ được chăng nữa cũng chẳng thể lâu bền. Trong 'tam đáo' này, 'tâm đáo' là yếu tố quan trọng nhất.

Nếu tâm đã thực sự đặt vào đó, thì làm sao mắt và miệng có thể không theo kịp?" Như vậy, trong ba yếu tố này, sự tập trung chuyên chú của tâm trí chính là điều cốt yếu nhất. 

 

Để đọc sách hiệu quả, phải kết hợp giữa đọc và suy tư, dồn toàn bộ tâm trí vào quá trình chiêm nghiệm. Như Đức Khổng Tử từng dạy: "Học mà không suy nghĩ thì công cốc, suy nghĩ mà không học thì đầy hiểm nguy."

Khổng Tử cho rằng nếu học mà không suy ngẫm, người ta sẽ trở nên rối loạn và chẳng thu hoạch được gì, ngược lại, nếu chỉ suy đoán suông mà không học hỏi, người ta sẽ rơi vào vòng nghi hoặc.

Tiết Tuyên, một học giả thời nhà Minh, đã viết trong tác phẩm Độc thư lục rằng: "Khi bắt gặp một đoạn văn trong lúc đọc, hãy tìm hiểu nguyên lý ẩn sau đó, phải nắm bắt được bản chất thực sự thì việc học mới mang lại lợi ích thiết thực."

Các bậc tiền nhân thường nhấn mạnh tầm quan trọng của việc "suy ngẫm sâu sắc" khi đọc sách, một thuật ngữ vô cùng chuẩn xác. Chẳng hạn, khi bắt gặp một lời dạy của bậc thánh hiền, ta nên suy ngẫm đi suy ngẫm lại: Lời dạy ấy áp dụng với bản thân ta như thế nào? Nó có ý nghĩa gì đối với thế giới rộng lớn hơn?

Ở đây, Tiết Tuyên nhấn mạnh rằng đọc sách phải luôn đi đôi với suy ngẫm. Vậy, ta nên suy ngẫm về điều gì? Mỗi người nên suy ngẫm về các nguyên lý và ý nghĩa ẩn sau từng đoạn văn, xem xét bối cảnh cùng nguồn gốc của chúng, đồng thời khám phá tầm quan trọng của chúng bằng cách liên hệ với bản thân và thế giới rộng lớn hơn. Chỉ bằng cách này, một người mới có thể thực sự đúc kết được giá trị từ việc đọc.

 

Khi bàn về việc theo đuổi tri thức, các nhà tư tưởng thời xưa thường nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gắn kết giữa học tập và thực tiễn. Dương Hùng, một triết gia thời Tây Hán, khẳng định rằng "hình thức học tập cao nhất chính là học để dẫn đến hành động".

Trong tác phẩm Pháp ngôn, ông viết: "Học rồi thực hành là con đường cao nhất, nói về những điều đã học là bậc kế tiếp, truyền đạt lại cho người khác là bậc tiếp theo, còn nếu không làm được điều nào trong số đó thì chẳng khác nào người bình thường".

Dương Hùng cho rằng kết quả của việc học có thể chia thành bốn cấp độ.

Dương Hùng dạy chúng ta rằng khía cạnh quan trọng nhất của việc học chính là đưa tri thức và lý thuyết vào thực tiễn, từ đó đạt được sự thống nhất giữa nhận thức và hành động. 

 

Trong suốt chiều dài lịch sử, các học giả luôn đề cao lợi ích của việc cùng học và chia sẻ ý tưởng. Nhan Chi Thôi, một nhà tư tưởng và nhà giáo dục thời Nam Bắc triều, là tác giả của cuốn Nhan thị gia huấn.

Trong tác phẩm này, ông đúc kết những trải nghiệm và hiểu biết cá nhân về việc tu thân, quản lý gia đình và cách ứng xử với thế giới, một tác phẩm đã gây ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ hậu thế. Ông chủ trương "trao đổi và truyền cảm hứng cho nhau thông qua việc học tập.

Trong chương Khuyến học thuộc tác phẩm Gia huấn của mình, ông viết: "Kinh Lễ có chép: 'Học mà không có bạn cùng học thì sẽ trở nên hẹp hòi, kiến ​​thức cũng chẳng thể sâu rộng'. Điều này cho thấy rõ tầm quan trọng của việc trao đổi và khích lệ lẫn nhau.

Tôi từng quan sát thấy những người chỉ biết tự mình nghiên cứu, hoàn toàn dựa vào nhận định chủ quan của bản thân và luôn đinh ninh rằng mình không bao giờ sai, thế nhưng, khi đặt họ vào một môi trường tập thể, họ lại bộc lộ vô số sai sót và hiểu lầm."

Nhan Chi Thôi cho rằng Kinh Lễ đã chỉ ra rất rõ ràng: "Học mà không có bạn cùng học thì sẽ trở nên hẹp hòi, kiến ​​thức cũng chẳng thể sâu rộng".

Vì vậy, mỗi người nên tham gia thảo luận và truyền cảm hứng cho nhau, chỉ có như vậy mới đạt được sự thấu hiểu chân thực và cùng nhau tiến bộ.

Quan điểm của Nhan Chi Thôi nhấn mạnh rằng "trao đổi và khích lệ lẫn nhau" tức là cùng nhau học tập chính là phương pháp tuyệt vời để nâng cao hiệu quả học tập. 

 

Thứ 10: Kết nối quá khứ với hiện tại

Đọc sách không chỉ dừng lại ở việc hiểu nội dung, một trong những yếu tố cốt yếu trong việc đọc sách đó là phải biết kết nối quá khứ với hiện tại, tức là kết nối được các thời đại với nhau.

Vương Minh Thịnh, một nhà sử học kiêm học giả Nho giáo thời nhà Thanh, từng nhấn mạnh: "Cốt lõi của việc học nằm ở chỗ kết nối được quá khứ và hiện tại".

Trong tác phẩm Thập thất sử thương xác, ông viết: "Khi đọc các văn bản từ thời Chu, Hán trở về trước, nên dùng cách phát âm cổ, khi đọc các văn bản từ thời Tấn, Đường trở về sau, nên dùng cách phát âm đương thời đó mới là phương pháp đúng đắn".

Bản chất của học vấn chân chính nằm ở khả năng tổng hợp và tích hợp tri thức. Hiểu về hiện tại mà lại mù tịt về quá khứ là biểu hiện của một người học nông cạn, ngược lại, thông tường quá khứ nhưng lại chẳng biết gì về hiện tại thì lại là kiểu người học giáo điều, cứng nhắc.

Một học giả thực sự thông tuệ hay còn gọi là thông nho là người luôn ghi nhớ trí tuệ của cổ nhân, đồng thời vận dụng linh hoạt trí tuệ ấy vào những đòi hỏi của thời đại hiện tại, hai phương diện này cần song hành cùng nhau, tuyệt đối không được xung đột.

Tại đây, Vương Minh Thịnh bàn về phương pháp học tập và nghiên cứu đúng đắn, nhấn mạnh vào nguyên tắc cốt lõi là "kết hợp giữa quá khứ và hiện tại".

Theo ông, các học giả thường rơi vào một trong hai kiểu sai lệch: "học giả nông cạn" (chỉ biết đến hiện tại) hoặc "học giả giáo điều" (chỉ biết đến quá khứ).

Vương Minh Thịnh cho rằng, sự thấu hiểu cả quá khứ lẫn hiện tại cần phải tồn tại một cách hài hòa, và một nền học thuật chân chính đòi hỏi sự tích hợp của cả hai yếu tố đó.

Xem thêm tin liên quan cùng chuyên mục: