Vì sao người xưa nói: Càng đi tìm sự yên tĩnh càng không có được nó?

 

Cổ nhân có câu: "Bất thức huyền chỉ, đồ lao niệm tĩnh" (Tạm dịch: Không hiểu được ý nghĩa thâm sâu, chỉ nhọc công nỗ lực cầu tĩnh).

 

Câu này của Tăng Xán giải thích cho chúng ta biết rằng nếu bạn chỉ miết mải nghĩ đến chuyện muốn tĩnh, nhưng không hiểu rốt cuộc tĩnh để làm gì, thì có tĩnh được cũng bằng thừa.

 

"Huyền chỉ" là ý chỉ sâu xa, là nơi mà việc tu tập thực sự hướng tới. Còn "niệm tĩnh" là trong lòng lúc nào cũng nhủ: "Mình phải tĩnh", "Mình phải lắng xuống".

 

Tăng Xán nói: Bạn không hiểu cái ý chỉ ấy, chỉ suốt ngày niệm chữ "tĩnh" thì chỉ tốn công vô ích.

 

Điều này cần phải bóc tách rõ ràng, bản thân sự thanh tĩnh không phải là việc xấu. Tọa thiền cần phải tĩnh, tâm không tĩnh thì không nhìn rõ được điều gì. Nhưng tĩnh chỉ là con đường, không phải đích đến, khi bạn nhầm con đường thành đích đến, leo lên đường rồi dừng lại không đi tiếp nữa, thì con đường đó coi như đi công cốc.

 

Việc này giống như một người muốn đi Hà Nội, mua một tấm vé tàu, bước lên toa, thấy chỗ ngồi dễ chịu quá liền ngồi lì ở đó không chịu xuống. Tàu đến trạm anh ta cũng không xuống, chỉ vì "ngồi ở đây thấy rất yên tĩnh". Anh ta đã đi một quãng đường rất xa, nhưng rốt cuộc vẫn chẳng tới được Hà Nội.

 

Niệm tĩnh, chính là coi toa tàu thành nhà của mình.

 

Khái niệm "Thiền cây khô" để đối chiếu, hướng đi thì đúng, nhưng cần phải giữ được sự chừng mực.

 

"Thiền cây khô" là lời phê bình trong chốn thiền môn dành cho một kiểu tu tập: Ngồi bất động như đá, ép trong lòng không bộc phát một chút niệm đầu nào, trơ ra như một khúc gỗ khô. Nhìn thì có vẻ rất công phu, nhưng lại hoàn toàn thiếu đi sức sống.

 

Nhưng cần phải nói cho rõ, cái sai không nằm ở việc "cầu tĩnh", mà sai ở chỗ "chỉ có tĩnh". Trong thiền tu, "Chỉ" (lắng dừng) là một bước bắt buộc, tâm không tĩnh thì chẳng nhìn rõ được gì. Vấn đề nằm ở chỗ người ta dừng lại ở "Chỉ", xem "không có niệm đầu" là mục tiêu. Đó là biến phương tiện thành mục đích.

 

Việc này cũng giống như một chiếc máy tính đã tắt hết tất cả các chương trình, màn hình tối om, quạt tản nhiệt ngừng quay. Yên tĩnh thì đúng là rất yên tĩnh, nhưng nó chẳng làm được việc gì cả.

Muốn dùng nó, bạn vẫn phải mở chương trình lên và căn bệnh của "Thiền cây khô" không phải là việc tắt máy, mà là lầm tưởng rằng tắt máy chính là mục đích.

 

Theo cách nói của Phật giáo, "Chân tĩnh" không phải là không có động tĩnh, mà là Động tĩnh Không Hai (Động tĩnh bất nhị).

 

Khi động, tâm không cuốn theo sự hỗn loạn, khi tĩnh, tâm không dìm sâu xuống sự chìm đắm. Việc đến thì ứng phó, việc qua thì buông bỏ. Lúc ứng phó, tâm sáng suốt, còn lúc buông bỏ, tâm vững vàng. Đó mới gọi là tĩnh.

 

Trong thiền môn thường dẫn lại một câu: "Bách hoa tùng trung quá, phiến diệp bất triêm thân" (Tạm dịch: Đi qua muôn ngàn khóm hoa, không một chiếc lá nào dính vào người).

Đi trong ngắm hoa, hoa vẫn ngắm, hương vẫn thưởng, nhưng trên người không dính một cánh hoa, không phải là né tránh không bước vào khóm hoa, mà là bước vào nhưng không bị dính mắc.

 

Điều này hoàn toàn trái ngược với "Thiền cây khô": Cây khô là không dũng cảm bước vào khóm hoa vì sợ dính, còn Chân tĩnh là bước vào khóm hoa nhưng tâm không bị dính mắc. Một bên là né tránh, một bên là đi qua.

 

Điều khó hiểu nhất trong câu này chính là hai chữ "Niệm Tĩnh". Trong lòng bạn lúc nào cũng lẩm nhẩm "Tôi phải tĩnh", thì chính cái "Niệm" (ý nghĩ) đó đã là "Động" rồi. Bạn càng muốn tĩnh, cái niệm "muốn tĩnh" ấy lại càng làm loạn lên.

Giống như người bị mất ngủ, càng muốn ngủ thì càng không ngủ được, cái mệnh lệnh "phải ngủ mau" bản thân nó lại chính là một sự quấy nhiễu mới.

 

Cho nên Tăng Xán mới nói "đồ lao" (tốn công vô ích) vì bạn dùng cái Động để đuổi theo cái Tĩnh, đuổi không kịp đâu. Đuổi càng gấp, Động lại càng mạnh.

 

Điều này không có nghĩa là khuyên bạn đừng ngồi thiền, đừng cầu tĩnh. Mà là muốn nói: Tĩnh không phải do đuổi theo mà có, mà là khi cái lực "đuổi theo" ấy được thả lỏng ra, tự khắc nó sẽ đến. Bạn thả rơi cái niệm "Tôi phải tĩnh" xuống, sự thanh tĩnh tự nhiên lại xuất hiện.

 

 

Có ý kiến cho rằng "Tâm lý học hiện đại chỉ ra rằng việc một mực đè nén suy nghĩ và cảm xúc là không lành mạnh". Cách nói này hơi quá bao quát, cần phải thu gọn lại một chút.

 

Trong nội bộ ngành tâm lý học có rất nhiều nghiên cứu về mối quan hệ giữa sự đè nén và sức khỏe tâm thần, kết luận không giống nhau và không trường phái nào có thể chốt hạ bằng một câu duy nhất.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu quả thực gợi ý rằng: Đè nén cảm xúc lâu ngày mà không xử lý có liên quan đến một số vấn đề tâm lý và tư duy "chấp nhận thay vì đè nén" đã được chứng minh là có hiệu quả trong một số liệu pháp trị liệu. Về mặt hướng đi, nó có nét tương đồng với quan điểm "niệm tĩnh là bệnh".

 

Đây chỉ là sự tương đồng, không phải đồng nhất. Tâm lý học quản lý việc điều tiết cảm xúc và sức khỏe tâm thần, còn Tăng Xán quản lý việc Kiến Đạo (nhìn thấu bản chất).

Một bên là "làm sao để sống dễ chịu", một bên là "nhìn rõ rốt cuộc mọi chuyện là thế nào". Mượn để đối chiếu thì được, chứ đánh dấu bằng là gượng ép.

 

Người ta thường liệt kê một chuỗi câu nói: Tĩnh trung dưỡng, động trung luyện, động trung đắc tĩnh, náo trung thủ tĩnh, mang lý thâu nhàn, tĩnh trung công phu động trung nghiệm (Trong tĩnh nuôi dưỡng, trong động rèn luyện, trong động tìm tĩnh, trong ồn ào lấy sự thanh tĩnh, trong bận rộn tranh thủ lúc nhàn hạ, công phu lúc tĩnh đem ra nghiệm lúc động). Đây là những đúc kết kinh nghiệm thiền tu của người đời sau, không phải nguyên văn Thần Khí Minh.

 

Những cách nói này thực ra đều diễn đạt chung một tầng ý nghĩa: Công phu thanh tĩnh không thể chỉ nghiệm trong sự yên tĩnh, mà phải mang ra chốn náo động để kiểm chứng.

Bạn đóng cửa ngồi trong phòng rất tốt, nhưng vừa bước ra đường gặp việc là bùng nổ, thì công phu đó là giả. Công phu thật phải nhìn qua hành sự, bận rộn mà tâm không loạn, ồn ào mà tâm không phiền, thế mới tính là có lực.

 

Tầng ý nghĩa này cùng một đường lối với "Bất thức huyền chỉ, đồ lao niệm tĩnh": Chỉ ở trong tĩnh để tìm tĩnh, thì chẳng bao giờ tìm ra được Chân tĩnh.

 

Trong cuộc sống thường nhật, khi muốn tìm chút thanh tĩnh, đừng biến "tĩnh" thành một nhiệm vụ. Ngồi xuống thì cứ ngồi xuống, hít thở thì cứ hít thở, đừng thêm một câu trong lòng: "Mình nhất định phải tĩnh lại". Thêm câu đó vào, sự thanh tĩnh liền chạy mất dép.

 

Tĩnh xong rồi, phải mang ra thực tế để nghiệm. Hôm nay ngồi rất vững vàng, ngày mai đi họp có người mỉa mai bạn một câu, bạn có "bùng nổ" không? Bùng nổ, chứng tỏ công phu vẫn chỉ nằm ở trong lúc tĩnh, chưa mang được vào lúc động. Đây không phải chuyện xấu, mà là để bạn biết mình đang đứng ở bước nào.

 

Khi bận rộn, đừng chờ đến lúc "có rảnh rồi mới tĩnh". Rút ra 30 giây, nhìn vào hơi thở một cái, chỉ đúng 30 giây thôi. 30 giây này không phải là né tránh, mà là đang rèn luyện ngay trong lúc động. Luyện nhiều rồi, những lúc bận rộn tâm cũng sẽ vững vàng hơn một chút.

 

Suy cho cùng, câu "Bất thức huyền chỉ, đồ lao niệm tĩnh" hay Càng đi tìm sự yên tĩnh càng không có được nó này muốn nói rằng nếu chỉ mải miết niệm chữ tĩnh mà không hiểu tĩnh để làm gì, thì tĩnh được cũng bằng thừa.

Xem thêm tin liên quan cùng chuyên mục: